Avicenna Journal of Clinical Medicine

fa تعیین کننده‌های تشخیص دیر هنگام بیماران سل ریوی اسمیر مثبت استان همدان در طی سالهای 1390 تا 1401 Determinants of Delayed Diagnosis in Smear-Positive Pulmonary Tuberculosis Patients in Hamadan Province, Iran (2011-2022) آمار و اپیدمیولوژی Biostatistics & Epidemiology پژوهشي Original سابقه و هدف: تشخیص زودهنگام سل ریوی اسمیر مثبت برای کاهش انتقال بیماری و بهبود پیامدهای درمانی اهمیت اساسی دارد. با وجود پیشرفت‌ها در کنترل سل، تشخیص دیرهنگام همچنان یکی از چالش‌های مهم در بسیاری از مناطق از جمله ایران است. این مطالعه با هدف شناسایی تعیین‌کننده‌های تشخیص دیرهنگام در بیماران مبتلا به سل ریوی اسمیر مثبت استان همدان اجرا شد. مواد و روش‌‌ها: این مطالعه مقطعی (توصیفی-تحلیلی) شامل تمامی بیماران مبتلا به سل ریوی اسمیر مثبت ثبت‌شده در سامانه مراقبت بیماری‌های واگیر استان همدان طی سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۱ بود. تاخیر در تشخیص، به‌عنوان فاصله بین شروع علائم و زمان تشخیص قطعی تعریف شد. برای شناسایی عوامل مرتبط با شدت بالاتر اسمیر (به‌عنوان شاخصی از تاخیر تشخیص)، از مدل رگرسیون لجستیک رتبه‌ای استفاده شد. همچنین تحلیل بقا با روش Kaplan-Meier و آزمون Log-rank انجام گرفت. یافته‌ها: در مجموع ۴۶۰ بیمار مبتلا به سل ریوی اسمیر مثبت وارد مطالعه شدند (میانگین سنی: 39/6 سال؛ 54/6 درصد مرد؛ 62/2 درصد ساکن شهر). میانگین تاخیر در تشخیص، 50/9 روز (انحراف معیار: 131/7) بود. اکثریت بیماران موارد جدید بودند (90/02 درصد) و شایع‌ترین درجه اسمیر در زمان تشخیص ۳+ (43/5 درصد) بود. براساس رگرسیون لجستیک رتبه‌ای، سن کمتر، وضعیت HIV منفی و مورد جدید بودن به طور معناداری با شدت بالاتر اسمیر در زمان تشخیص و در نتیجه تاخیر بیشتر ارتباط داشتند( 0/05>P). نتیجه‌گیری: یافته‌ها نشان‌دهنده تاخیر قابل توجه در تشخیص سل ریوی اسمیر مثبت در استان همدان، به ویژه در میان بیماران جوان‌تر، بیمارانHIV  منفی و موارد جدید بیماری است. پیشنهاد می‌شود مداخلات هدفمند مانند آموزش بیشتر بیماران و ارائه‌دهندگان خدمات، بیماریابی فعال و تقویت همکاری بخش خصوصی و دولتی برای کاهش تاخیر تشخیص و بهبود پیامدهای کنترل سل در منطقه اجرا شود.   Background and Objective: Early diagnosis of smear-positive pulmonary tuberculosis (TB) is essential for reducing disease transmission and improving treatment outcomes. Despite advances in TB control, delayed diagnosis remains a significant challenge in many regions, including Iran. This study aims to identify the determinants of delayed diagnosis among smear-positive pulmonary TB patients in Hamadan province, Iran. Materials and Methods: This descriptive-analytical cross-sectional study included all smear-positive pulmonary TB patients registered in the Hamadan province communicable disease surveillance system between 2011 and 2022. Delay in diagnosis was defined as the interval between symptom onset and confirmed diagnosis. Ordinal logistic regression was used to identify factors associated with higher smear grades, which were considered a proxy for diagnostic delay. Survival analysis was performed using the Kaplan-Meier method and the log-rank test. Results: A total of 460 smear-positive pulmonary TB patients were included (mean age=39.6 years; 54.6% male; 62.2% urban residents). The mean diagnostic delay was 50.9 days (SD= 131.7). The majority of patients were new cases (90.02%), and the most common smear grade at diagnosis was 3+ (43.5%). Ordinal logistic regression showed that younger age, negative HIV status, and being a new TB case were significantly associated with higher smear grades at diagnosis, indicating greater diagnostic delay (P<0.05). Conclusion: The findings highlight a substantial delay in the diagnosis of smear-positive pulmonary TB in Hamadan province, particularly among younger, HIV-negative, and newly diagnosed patients. Targeted interventions, such as enhanced provider and patient education, active case finding, and the strengthening of public-private partnerships, are recommended to reduce diagnostic delays and improve TB control outcomes in the region.   تاخیر در تشخیص, سل ریوی اسمیر مثبت, عوامل خطر Diagnostic delay, Risk factors, Smear-positive pulmonary tuberculosis 109 117 http://sjh.umsha.ac.ir/browse.php?a_code=A-11-186-9&slc_lang=fa&sid=1 Zahra Yazdanian زهرا یزدانیان 100319475328460023765 0009-0005-3743-8959 No Student Research Committee, Hamadan University of Medical Sciences, Hamadan, Iran کمیته تحقیقات دانشجویی، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران Samad Moslehi صمد مصلحی 100319475328460023766 100319475328460023766 No Department of Biostatistics, School of Public Health, Modeling of Noncommunicable Diseases Research Center, Institute of گروه آمار زیستی، دانشکده بهداشت، مرکز تحقیقات مدل‌سازی بیماری‌های غیرواگیر، پژوهشکده علوم و فناوری بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران Younes Mohammadi یونس محمدی 100319475328460023767 100319475328460023767 No Department of Epidemiology, School of Health, Hamadan University of Medical Sciences, Hamadan, Iran گروه اپیدمیولوژی، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران Fatemeh Torkman Asadi فاطمه ترکمان‌ اسدی 100319475328460023768 100319475328460023768 No Infectious Disease Research Center, Avicenna Institute of Clinical Sciences, Hamadan University of Medical Sciences, Hamadan, Iran مرکز تحقیقات بیماری‌های عفونی، پژوهشکده علوم بالینی ابن‌سینا، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران Salman Khazaei سلمان خزایی salman.khazaei61@gmail.com 100319475328460023769 100319475328460023769 Yes Department of Epidemiology, School of Health, Hamadan University of Medical Sciences, Hamadan, Iran گروه اپیدمیولوژی، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران